مراحل كارگرداني
كارگرداني عمدتاً شامل دو مرحله است:۱- تهيه و تدارك۲- كار عملي با بازيگرانكه تهيه و تدارك خود شامل مراحل زير ميباشد:الف- گزينش ايده:در اين مرحله كارگردان با سئوالاتي روبروست كه بايد واضح و دقيق به آنها پاسخ گويد و اين پاسخها هدايتگر او تا انتها مي-باشند و همچنين اگر سئوالات درست پاسخ داده شود ميتواند تا حدي موفقيت اثر را در نزد تماشاگر تضمين كند. سئوالات به قرار زير است:۱- چه ميخواهم بگويم؟ ۲- چرا؟ انگيزة اين گفتن چيست؟ ۳
- چگونه؟ (به چه سبك وشيوهاي)۴- براي چه كساني اجرا خواهد شد؟ ۵- كي؟ (در چه شرايط زماني) ۶- كجا؟ ۷- با چه امكاناتي؟به طور معمول شخص كارگردان با توجه به شرايط سياسي- اجتماعي و فرهنگي جامعه و با انگيزههاي روحي، رواني و سياسي- اجتماعي و با توجه به قدرت كارگرداني خود و امكانات اجرايي و توان بازيگران و گروه نمايشنامه را براي اجرا انتخاب ميكند.ب- تجزيه و تحليل متنوظيفة اساسي كارگردان عبارتست از تفسير و شناخت درونماية نمايشنامه و آموزش و هدايت بازيگران. كه بخش اول مربوط به اين مرحله ميباشد.اصل اساسي کار كارگردان اينست كه بفهمد چگونه يك نمايشنامه محتواي خودش را ارائه ميدهد؟ بايد ميان فرم يعني چگونگي ارائه مفهوم نمايش وخود نمايش يعني آنچه در ساختار اثر است وجه تمايز عيني قائل شد بنابراين پيش از هر كار بايد ساختار هنري اثر بررسي شود زيرا در آن روندي دراماتيك جريان دارد و حوادث آن بر كاراكترها تاٌثير ميگذارد. موقعيتها شايد كاملاً عيني و برون گرايانه باشد مانند داستانهاي پليسي يا سمبوليك و فلسفي مانند در انتظار گودو:كارگردان در اين مرحله بايد شناخت درستي از نمايشنامه بيابد، بداند كه نمايشنامه داراي چه ژانري است؟ بر پاية كدام سبك و يا سبكها پيش ميرود؟ اگر از تركيب سبكهاي مختلف پديد آمده دقيقاًسبكها كدامند؟ و نهايتاً هدف كارگردان از اجرا چيست؟كارگردان بايد آنقدر متن را بخواند و براي خود آناليز كند تا به حدي رسد كه از آن متن اشباع شود و همه چيز به شكل تصوير در ذهن او تشكیل شود و آنقدر بر اثر تسلط يابد كه متن را رها كند و به اصطلاح متن نوشته شده را زمين بگذارد و از اين جاست كه ميتواند تمرين را شروع كند. اينها همه جز با ادراك در مورد متن و تحليل نمايشنامه اتفاق نميافتد. و ادراك نيز عبارتست از ديدگاه كلي كارگردان دربارة متن آنهم بعد از اينكه آن را احساس كرده سپس جزء به جزء مورد بررسي قرار داده است.“چهار نيروي محركه كارگردان را به هنگام كار بر روي نمايشنامه هدايت ميكند: ۱- “ديد” او نسبت به نمايشنامه كه ميتواند بر همة وجوه اجرا از بازيگري گرفته تا صحنه پردازي مسلط باشد.۲-” شناخت جامع” نيروهاي پوياي نمايشنامه- فرازو فرود متن- لحظات بلند و آهسته آن و ضرباهنگهاي تند و كند ۳- مهارت در ايجاد” ارتباط” كه به بازيگران و طراحان كمك ميكند خلاقترين دقت و توجه خود را وقف نمايشنامه كنند ۴- “تمايل شديد” به جلب توجه تماشاگران با تهييج ذهن، قلب و روح آناندر مجموع ميتوان گفت در مرحلة تجزيه و تحليل كارگردان بايد به دو بخش بپردازد و آن دو بخش را به واضحترين شكل ممكن براي خود تصوير سازي كند. اين دو بخش عبارتند از: الف- چراها؟ ب- چگونگيكه با تحليل نمايشنامه به لحاظ ساختاري و مضموني ميتوان به چراها رسيد و آنها را پاسخ داد. اما مهمتر از چراها براي كارگردان در چگونگی است که “چگونگي” با شناخت به دست ميآيد.يعني كارگردان ابتدا بايد به تحليل برسد و بعد از تحليل به شناخت. و با شناخت كامل و درست است كه چگونگي اجراي يك اثر را ميتوان تشخيص دهد و اين” چگونگي” است كه راهگشاي او تا انتها ميباشد.بسياري از كارگردانان به دليل ناآگاهي و يا ناتواني، فقط در سر تمرين به « چراها » ميپردازند كاري كه يك دراماتورژ، تحليلگر، جامعه شناس، يا فيلسوف هم در موضوع تخصصي خود ميتوانند بكنند لذا تمرين به بحثهايي تئوري كشيده ميشود. مباحثي كه هيچ كمكي به كار و گروه بازيگران نميكند. و در نهايت شما فقط خواندن يك نمايشنامه را بر روي صحنه ميبينيد. اما رسيدن به « چگونگي » نياز به هوش، خلاقيت، قدرت كارگرداني، و ديد دقيق و مناسب به زندگي دارد. به عنوان مثال همه ميدانند هملت دچار ترديد و تفكر زدگي است اما مهم اينست كه ما چگونه اين ترديدها و تفكر زدگي را بر روي صحنه در قالب عناصر ديداري و شنيداري دريافت كنيم.ج- انتخاب عواملدر اين مرحله كارگردان با توجه به نوع نمايش و اجرا و توان و امكانات خود دست به انتخاب عوامل ميزند و در حقيقت گروه را تشكيل ميدهد كه نياز به ظرافت و هوشمندي ميباشد تا بهترين و زبده ترين و باسوادترين عوامل انتخاب شود و اين خود نياز به شناخت دارد. يعني كارگردان هميشه بايد ليستي از عوامل مختلف را در ذهن داشته باشد و در شرايط مختلف بهترين گروه را انتخاب كند.و اما مرحله بعدي كار عملي با بازيگران است كه خود شامل هفت بخش ميباشد.الف- روخواني و مباحثه: كه به دور ميز خواني نيز معروف است. دراين بخش از كار نقشها با توجه به خود نقش و توان و جنس بازي بازيگران تقسيم ميشوند كه يكي از مهمترين اعمال كارگرداني است و انجام آن نياز به شناخت وسيعي ازامكانات فرد فرد هنرپيشگان دارد و همچنين نياز به قدرت فراوان كارگردان.و دیگر اينكه نمايشنامه معمولاً توسط كارگردان براي گروه خوانده ميشود كه كارگردان از اين فرصت براي بيان درك خود از اثر و تشريح حال و هوايي كه بازيگران بايد در آن كار كنند استفاده ميكند. وبعد از آن نوبت روخواني است كه مدت آن بستگي به شيوة كارگردانی دارد. بعضي ازكارگردانان اين دوره را بسيار كوتاه برگزار ميكنند و عدهاي آنقدر اين مرحله را طولاني ميكنند تا به اصطلاح حس بازيگران در پايشان بريزد. يعني آنقدر آنها را مينشاند تا بازيگران به يك درجة بالايي از احساس و هيجان برسند و بعد به يكباره آنها را بر روي صحنه رها ميسازد.ب- تعيين حركات:در اين مرحله كارگردان با توجه به بداهه سازي و خلاقيت بازيگران بر روي صحنه و طرح از پيش تعيين شده خود براساس موقعيتها و لحظههاي متن، حركات بازيگران را مشخص ميكند.ج – كار روي ديالوگ در اين مرحله كارگردان به تقطیع حسي دیالوگها مي-پردازد و براساس خود جملهها، فضاها را براي بازيگران تفكيك ميكند و همچنين به آكسون گذاري درست جملهها ميپردازد. در خيلي از كارها ديده ميشود كه يك پاراگراف چند خطي را بازيگر يكدست و مونوتن بر روي صحنه بيان ميكند در حاليكه وقتي پاراگراف را تقطيع ميكنيد ميبينيد كه همان پاراگراف از ده جمله يا بیشتر تشكيل شده و هر كدام از اين جملهها در يك فضاي مخصوص به خود گفته ميشود و لذا احساس بياني خاص خود را دارا ميباشند و باز براي رفتن از يك فضا به فضاي ديگر پاساژ حسي لازم است. اينها همه در اين مرحله با راهنمايي كارگردان تصحيح ميگردند.چ – پيراستن: در اين مرحله حواشي و شاخ و برگهاي اضافي حذف ميگردد. ناهماهنگيها گرفته ميشود و بي نظميها، نظم مييابد.ﻫ - مرور: در اين مرحله ريزه كاريهاي تكنيكي و حرفهاي مورد توجه قرار ميگيرد.د- تمرينات فني: در اين مرحله تمرين با نور و دكور صورت ميگيرد. و دراين مرحله است كه كارگردان و طراح صحنه و لباس بايد به يك هماهنگي در صحنه برسند. در بعضي مواقع كارگردان مجبور است از بعضي ميزانسنها و تصوير سازيهاي خود بگذرد چرا كه مهم اجراي هماهنگ ميباشد.ذ- تمرين نهايي: كه همان اجراي ژنرال است و در اين تمرين لباسها نيز حاضر شده و بازيگران با تصور يك اجراي كامل بايد بر روي صحنه روند.در بخش آخر به توضيح و تشريح مهمترين و اساسيترين ابزار و عناصر كارگرداني پرداخته ميشود كه عبارتند از:۱- حركت:اهميت حركت را در نمايش نبايد دست كم گرفت. حركت ركن اساسي تئاتر را تشكيل ميدهد و ارزش آن حتي بيشتر از ارزش بصري نمايش است و كارگردان بايد پيش از تمرينات از خودش بپرسد چقدر از داستان نمایش بوسيلة كلمات به بيان در آمده و چقدر از طريق حركت.حركت وسيلهاي است اساسي جهت به منصۀ ظهور رساندن و متجلي كردن هر چه بيشتر خصوصيات اخلاقي، آرزوها، تمايلات دروني و اهداف شخص بازي.از طريق حركت و عمل آنچه را كه ذهني است و در درون شخص بازي ميگذرد و قابل رؤيت نيست تجسم ميبخشيم و برابر چشم تماشاكنان به داوري ميگذاريم.حركت كه امري مكانيكي است به صورت واسطهاي عيني، بين دو پديدة ذهني عمل ميكند از يك طرف ذهنيات شخص بازي را برملا میسازد و ديگر آنكه از طريق تجسم بخشيدن به ذهنيات شخص بازي و ايجاد ارتباط با تماشاكن در ذهن او رسوخ ميكند و بر اندوختههاي ذهنياش اثر ميگذارد.در مجموع ميتوان گفت جوهرة نمايش بر مبناي حركت شكل ميگيرد. حركت تبديل قوه به فعليت است. تبديل ذهن است به عين، و از موقعيت پرسوناژ در لحظه نسبت به احساس شخصي خود و تقابل با شخصيت مقابل نشاٌت ميگيرد و ادامه مييابد و باز در اين تقابل است كه حركت به سكون تبديل ميشود.۲- ميزانسن: مجموعة ايستها و حركتهاي بازيگران و اشياء كه كارگردان آنها را با شم هنري خود براي صحنه ابداع ميكند و به طور كلي مجموعة عناصر شنيداري، ديداري در يك ساختار مناسب را ميزانسن گويند. و حركت باعث تغيير ميزانسن ميشود.كه به اشتباه بسياري حركت و جابجايي بازيگران را ميزانسن ميپندارند و عدهاي نيز آن را ميزان مينامند كه البته ميزان يعني ترازو. !!!۳- تركيب: تئاتر هنري است تركيبي از خط، رنگ، بافت، سطح، حجم، كلام، صوت…۴- تصوير: انتقال بار معنا از طريق عناصر عيني و بصري و صوري. تركيب مجموعه عناصري كه ما را به معنا و مفهومي عميقتر از ظاهر آنها برساند تصوير است.۵- تركيب تصويري: كنارهم قراردادن اجزاء، اشياءو عناصر به حكم عقل و منطق براي انتقال بار معنا از طريق يك تصوير زيبا.ريتم:ريتم تا حدي اشاره دارد به تاٌثير فزايندة ضربانهاي متفاوت واحدها و شايد، شيوة ديگري است براي توصيف كردن موج زدنهاي متن. تعريف فرهنگ و بستر از ريتم ميتواند نقطة شروع خوبي باشد: تاٌثيري كه به واسطة عناصر نمايشنامه خلق ميشود…. و به گسترش زمانمند كنش مربوط است. بنابراين تعريف ميتوان فهميد كه ريتم تاٌثير نواختهاي فزاينده است و اينكه روشي است براي تبيين نواختهاي چندگانه كه با هم همنشين هستند. يك جريان يكنواخت باعث كرختي تماشاگر ميشود. و اگر اين جريان سرعتي سريعتر از حد معمول زندگي دارا باشد تماشاگر عصبي و آشفته و كلافه ميشود. پس ريتم نمايش بايد ريتمي منطبق با ريتم زندگي داشته باشد و تنظيم ريتم بوسيلة تمام عناصر موجود در صحنه صورت ميگيرد، كه مهمترين آنها ريتم دروني و بيروني بازيگر است كه فضا و حال و هواي نمايش را آشكار ميسازد.هدايت بازيگر: كارگرداني موفق است و ميتواند بازيهاي زنده و پر انرژي از بازيگران دريافت كند كه بتواند از طريق توضيح و تشريح شخصيت و توجيه بازيگر، او را هدايت كند. از هر عاملي و ابزاري استفاده كند تا بازيگر را به نقش برساند. و اما سادهترين، راحتترين و بدترين شكل هدايت بازيگر آنست كه كارگردان خود به جاي بازيگر بازي كند چرا كه ممكن است كارگردان نتواند از عهدة اجراي نقش به نحوة مطلوب بر آيد و همچنين ممكن است كارگردان آنقدر خوب نقش را اجرا كند كه ديگر فرصتي براي خود انگيختگي و تخيل بازيگر باقي نماند و يا ممكن است كارگردان آنقدر نقش را خوب بازي كند كه بازيگر در خود احساس بي لياقتي كند.بسياري از كارگردانها بهانه ميآورند كه بازيگر نميتواند و من مجبورم به جاي او بازي كنم تا ياد بگيرد اما بايد گفت كه او خود، وظيفة كارگرداني را نميداند و بهترست كارگرداني را كنار بگذارد اگر به طريقي ديگر نميتواند بازيگر را هدايت كند.در آخر بايد گفت كه كارگرداني علم است، تكنيك است به اضافة هنر، و بخش علم و تكنيك را بايد فرا گرفت و نياز به هوش و حساسيت بالايي دارد. و اما كارگرداني چيزي نيست جز آفرينش زندگي يا بخشي از آن بر روي صحنه، و باز ميگويم كه بهترين مرجع و كتاب و استاد براي فراگيري كارگرداني، شناخت زندگي و آدمها با همة زيروبمش ميباشد.و بايد گفت صحنه ماشين پروازي است كه بايد با مهارت كامل هدايت شود. كارگردان با شناخت محدوديتهاي فرم هنري خود ميداند كدام راه باز و آزاد است به همين دليل است كه ميتواند ديگران را با خود همراه كند. هدف او پرواز در عين محدوديتها است. كارگرداني، عمل كردن به شكل كاملاً آزاد در فضايي محدود و يا نشان دادن آزادي در قفس است.فهرست منابع:۱- مجلة نمايش، شماره ۴۲- سال چهارم- مرداد ۱۳۸۰، نشريه مرکز هنرهای نمایشی ص ۶۳¼br /> ۲- مجله نمايش ص ۶۴۳- سبکهاي اجرايي در تئاتر معاصر جهان، ناظرزاده فرهاد، چاپ اول، تابستان ۱۳۷۶، دفتر نشر آثار هنري، ص ۲۴۴- طرح و اجراي نمايش، لارتوماس پيير، رياحي پريچهر، چاپ اول،۱۳۸۴، نشر قطره، ص۶۹۵- وظايف كارگردان در تئاتر، موريسون هيو، پارسايي حسن، تهران ۱۳۸۴،سروش،ص۲۲۶- وظايف كارگردان،ص ۱۳۶۷- كارگرداني نمايشنامه، هاج فرانسيس، ابراهيمي منصور، عليزاد علي اكبر، تهران ۱۳۸۲، انتشارات سمت۸- شناخت عوامل نمايش، مكي ابراهيم، چاپ چهارم، تهران ۱۳۸۲، سروش ص ۱۱۳۹- پيشين، ص ۱۱۴
+ نوشته شده در دوشنبه بیست و هشتم شهریور ۱۳۹۰ ساعت 12:46 توسط روح الله خدامی
|
